Yalı Çapkınları

(Upupa epops)

«Çavuş kuşu», «Hüthüt» adını çiftleşme zamanındaki çağrısından alır. Vücudu uzun, gagası çok uzun, ince, hafif kavisli, yanlardan basılmış ve sivri, bacakları kısa ve kuvvetli, kanatları büyük, enli ve yuvarlak, kuyruğu orta uzunlukta ve geniş tüylüdür. Tüyleri yumuşak ve gevşektir.
Tepesini kaplayan kızıl derili kabîle reislerinin tüyden baÅŸlığım andırır hotoz başını öne eÄŸe eÄŸe yürürken ona çok gösteriÅŸli bir hava verir. UzunluÄŸu 29-30 santim olan çavuÅŸ kuÅŸu’nun rengi beyaz, koyu sarı ve siyahın karışımıdır. YaÄŸ bezlerinin fena ve pis bir kokusu vardır.
Çavuş kuşu daha çok böceklerle
ve özellikle uzun gagasıyle toprağı kazıp çıkardığı karıncalarla beslenir. Yuvası bir aÄŸaç kovuÄŸundadır. DiÅŸi bir kere kuluçkaya oturduktan sonra, erkeÄŸi tarafından beslenir ve yuvadan hemen hiç çıkmaz. ÇavuÅŸ kuÅŸları bu bakımdan boynuzlu - gagalılara benzerler. Orta ile Güney Avrupa’da, bütün Sibirya ile Çin’de, Batı Asya’da ve Kuzey Afrika’da yaÅŸayan çavuÅŸ kuÅŸları, bilimsel adı «Upupidae» olan aileyi meydana getirirler.
Afrika’da çavuÅŸ kuÅŸu”yla akraba olmakla beraber daha çok aÄŸaçların üzerinde yaÅŸayan iki üç kuÅŸa rastlıyoruz. «AÄŸaç hüthütleri» demlen bu kuÅŸlar bazen ayrı bir aile halinde ele alınırlar.

(Eurystomus orientalis)

«Doğu gök kuzgunu», «Dolar kuşu» adım, kanatlarındaki gümüş bir Amerikan doları iriliğindeki açık mavi lekeden alır. Bu kuşa Güney Sibirya ile Avustralya arasında hemen her yerde rastlanır. Doğu gök-kuzgunu kırmızı gagası olan koyu mavi renkli bir kuştur.
Afrika gök - kuzgunları’nm birçoÄŸunun uzun ve sivri kuyrukları olup görünüş bakımından Asya’lı akrabalarından daha da zariftirler. Madagaskar’da rastlanan garip gök-kuzgunları’nın, ailenin öbür üyelerinden daha uzun bacakları ve daha kısa kanatları vardır. Adlarından da anlaşıldığı üzere, dallara tüneyeceklerine vakitlerinin büyük bir kısmını yerde veya alsak çalıların arasında geçirirler.

GÖK-KUZGUNGÄ°LLER», özellikle flört zamanlarında havada âdeta yuvarlanır ve taklalar atarlar. Gagaları en aÅŸağı orta uzunlukta, kuvvetli, keskin kenarlı, düz ve ancak ucunda hafif kavislidir. Kanatları orta uzunlukta veya uzun ve enli, kuyrukları da orta uzunlukta ve kâh düz kesimli, kâh hafif yuvarlağınısı, kâh hafif çatallıdır. Birçok gök - kuzgunlar’da başın, boynun ve göğsün rengi, sanatkârlar arasında revaçta olan garip bîr yeÅŸilimsi mavidir. KuÅŸun sırtı, kuyruk sokumuna doÄŸru morlaÅŸan sıcak bir kestane rengidir.
On altı turluk bu ufak «gök-kuzgungiller ailesi» (Coracidae), yalı çapkınları ve motmot’larla akrabadır. Bu kuÅŸlara daha çok tropikal kuÅŸaklarda rastlanırsa da, «adi gök-kuzgun» (Coraeias garrulus) kuzeyde Danimarka’ya kadar yuva yapar, bazı kitaplarda «mavi gök-kuzgun» diye de adı geçen bu türün tüylerinde mavinin türlü tonları hâkimdir. UzunluÄŸu 30-32 santimdir. Gök-kuzgunlar beyaz yumurtalarını hemen hemen daima aÄŸae kovuklarına yumurtlarlar.

(Merops apiaster)

«Adi arı kuÅŸu» «Meropidae» ailesinin yirmi dört türünden biridir. Bu kuÅŸlar da akrabaları gök - kuzgunlar gibi Eski Dünya’nın sıcak bölgelerinde yasarlar. Uzunlukları 26 santimdir. Adi arı kuÅŸu, kuzeyde Danimarka’ya kadar yuva yapabilirse de, asıl yurdu Ä°spanya’nın güneyi ile Fransa’dan Ä°ran’a veötelerine kadar uzanır ve Akdeniz bölgesini de içine alır.
Bu an kuşu yumuşak pastel renklerinin harika bir karışımıdır. Sırtı daha çok kestane rengidir, fakat rengi sağrı bölgesinde kızılması sarı olur.
Kanat ve kuyruk telekleri mavimsi yeşildir, kanat teleklerinin ayrıca uçları siyahtır. Kuşun boynunun etrafında mavi-siyah renkte bir şerit göze çarpar. Âdi arı kuşu, uzun ve sivri kanatları ile olağanüstü uzamış orta kuyruk tüylerinin sayesinde bir kırlangıcın kolaylığıyle havada âdeta yüzebilir. Bazı Afrika an kuşları ondan daha bile güzeldirler. Esasen pek az kuş güzellik bakımından onlaria yarışabilir.

ARI KUŞLARI vakitlerinin en büyük kısmım arı ve başka böcekler peşinde havada uçmakla geçirirler. Birbirlerinden pek az farklı 41 türünün başka kuşlarla karıştırılmaları imkânsızdır. Vücutları çok uzun, gagaları başlarından daha uzun, sivrice, altta ve üstte hafif kavislidir. Arkadaş canlısı kuşlardır, havadayken birbirlerinden uzak düşmemek için yumuşak sesler çıkarırlar. An kuşu kolonisi üreyeceği zaman kendine bir bayır seçer. Her çift burada, içine yuvasını yapmak üzere bir in kazar.

TROPÄ°KAL AMERÄ°KA’NIN orta irilikteki güzel ve zarif kuÅŸları «momot» lana, raket uçlu garip bir kuyrukları vardır. DiÅŸi ile erkeÄŸin tüyleri birbirinin eÅŸidir, yavrular da ergin motmot’lara benzerler, ÅŸu farkla ki onların kuyruÄŸunda raket yoktur. SöylendiÄŸine göre, motmot’lar kuyruk tüylerini gagalarıyle kırkarak bu raket biçimini meydana getirmektedirler. Bununla beraber, kuyruÄŸun bu bölgelerindeki tüyler daha kuvvetsiz olup belki de kuÅŸun, tüylerini gagasıyle düzeltme fonksiyonu sırasında kendiliÄŸinden koparlar. Sebep ne olursa olsun, tüylerin havları yavaÅŸ yavaÅŸ kopmakta, bazen önce yalnız bir yanındakiler, bazen de her iki yanındakiler birden dökülmekte, en sonunda da raket, kuyruÄŸun geri kalan kısmına sadece çıplak bir sapla baÄŸlı kalmaktadır.
Bu kuyruğu kırkma âdetinin ne şekilde başladığı veya neye yaradığı bilinmemektedir. Motmot, adını andıran sesini duyurduğu zaman, kuyruğu da asabî bir şekilde oynamaktadır. Kuş karanlık tropikal ormanların nispeten alçak bölgelerinde sessizce tünediği zaman da kuyruğu arada bir titremektedir. Bu gibi hareketlerin motmot çiftleri arasında bir nevi bağ vazifesi görmesi mümkündür.
«Momotidae» ailesinin, hepsi Batı Hint adalarının todrteriyle ve belki Eski Dünya’nm arı kuÅŸlarıyle akraba sekiz türü vardır. Siyah gagalarının kenarları çentikli veya testere diÅŸlidir. Ailenin en iri üyesi olan «Güney Amerika ve Meksika adi motmotu» (MomoUıs momota). 35 - 36 santim uzunluÄŸundadır. Sarımsı zeytuni renkte tüyleri vardır. Göğsünde leke gibi bir siyahlık göze çarpar, yüzü siyah, bağının tepesi ve kuyruÄŸunun raketleri kobalt maviÅŸidir. Bu kuÅŸların en ufağı ve en ilkeli sığırcıki iriliÄŸindeki todi motmotu» dur (Hylomanes motmotula). Güney Meksika ile Orta Amerika’da yaÅŸayan bu kuÅŸun tüyleri donuk yeÅŸil ve kahverengidir, başı ile boynu tarçın rengindedir, gözleri çevresinde parlak yeÅŸil çizgiler göze çarpar. Bu motmot yukarıda tarif edilen ÅŸekilde kuyruÄŸunu kırmaz.
Motmot’lar çok kere suya yakın köşelerde pek yüksek olmayan dallara tünerler. Pek yaygın deÄŸillerdir, ormanlık bölgelerde her 1,5-2 kilometrede bîr veya iki taneden fazlasına rastlanmaz. Motmot’lar sinekkapanlar gibi alçak tüneklerden fırlayarak böcekleri uçar durumda yakalarlar. Motmot’un yuvası terkedilmiÅŸ bir aÄŸaçkakan deliÄŸi veya kuÅŸların suya yakın bir yerde kazdıkları bir tünel olabilir. DiÅŸi buraya üç veya dört parlak beyaz yumurta yumurtlar. Erkekle diÅŸi sırayla kuluçkaya otururlar.

GARÄ°P, küçük «todi» lere yalnız Batı Hint adalarında rastlanır. Burada büyükçe adaların her birinin kendine öz belirli todi türleri vardır, 9-10 santimlik çıt kuÅŸu’ndan iri olmayan «Todidae» ailesinin bütün üyelerinin parlak yeÅŸil sırtları ve al göğüsleri vardır. Todi, gölgedeki .bir daim üzerinde sakin sakin otururken, birden uçan böceklerin üzerine atılır ve onları enli ve yassı gagasıyle yakalar. Todtter en yakın akrabaları motmot’lar gibi, toprağın içinde delikler kazar ve beyaz yumurtalarını bunun içine yumurtlarlar.

«Avustralya güler eÅŸeÄŸi», (Dacelo novaeguinae) yalı çapkınlan’nın en irisidir. UzunluÄŸu 45-47 santimdir. Başı, boynu ve karnı beyaz, sırtı kahverengi, kuyruÄŸu kızıl kahverengi fon üzerinde enli siyah ÅŸeritlerle süslü ve uçları beyaz kenarlıdır. Bu kuÅŸun çaÄŸrısı, insanı sırtlanın sesinden daha fazla ÅŸaşırtan ahenksiz ve anî bir kahkahadır. «Avustralya güler eÅŸeÄŸi», genel olarak balık tutmayıp bunun yerine yengeçler, iri böcekler, sıçanlar, fareler ve sürüngenlerle beslenir. Küçük kuÅŸların yuva yapma mevsimlerinde, onların yuvalarını yaÄŸma ettiÄŸi de çok olur. Eski Dünya yalı çapkmları’nın birçokları balıkçı deÄŸillerdir, onlar da aÅŸağı yukarı Avustralya güler eÅŸeÄŸi tarzında beslenirler,
Avustralya güler eÅŸeÄŸi’nln doÄŸulu bazı akrabaları ondan daha parlak renklidirler. Tüylerine kestane rengi ve maden mavilik hâkimdir. Uzun kuyruklu «cennet yalı çapkını» (Tanysiptera) belki de ailenin en güzel üyeleridir. Fakat Yeni Gine’nin seyrek nüfuslu kıyılarıyle o yakınlardaki adalarda yaÅŸadıklarından batılılar tarafından pek tanınmazlar.

BÄ°R YALI ÇAPKINI’NA bakınca ilkönce başının vücuduna kıyasla fazla iri gözüktüğü dikkati çeker. Vücudu karın, boynu kısa kanatları kısa veya orta uzunlukta, kuyruÄŸu kısa veya en fazla orta uzunlukta, gagası uzun, kuvvetli, düz ve sivri, ayakları çok ufak, tüyleri düz ve çoÄŸu zaman muhteÅŸem renklidir. Yalı çapkınları son derece kavgacı kuÅŸlardır, birbirlerine karşı bile huysuzluk gösterirler. Bir çift yalı çapkını çok kere bir nehrin belli bir kıyı uzunluÄŸunu devriye gezerek buraya sokulan baÅŸka hemcinslerini kovarlar. Polis düdüğüne benzetilen sert ve takırtılı sesi oldukça uzaktan duyularak oralardaki yalı çapkınlarfna o bölgenin sahipli olduÄŸunu haber verir. Sunî balık yuvaları çevresinde bazen zararlı görülen yalı çapkını aslında, faydasız, hatta zararlı golyan balıklarıyle beslenir.
Yalı çapkınlarfna dünyanın birçok kısımlarında rastlanmakla beraber, «yalıçapkınıgiller» (Alcediniae) ailesinin üyeleri daha ziyade tropikal bölge kuşlarıdır.
«Âdi yalı çapkını» (Alcedo ispida), öbür yalı çapkınları’nın birçok özelliklerini paylaşır. Sık, düz ve çok nefis renkli tüyleri sırtında madenî, karnında ise ipek parıltılıdır. Başının arkası ile ensesinde yeÅŸilimsi
siyah zemin üzerinde deniz mavisi renginde gayet sık ve dar enine şeritler göze çarpar. Kuşun uzunluğu İ 7 santimdir.
Yalı çapkınlarının kuzey türlerinden Birleşik Amerika kuşaklı yalı çapkını (Megaceryle alycon) mavimsi - gri ve beyaz renkli orta irilikte bir kuştur. Bu türün dişisi erkeğinden daha parlak renklidir. Dişinin göğsünü kateden kestane rengindeki şerit de erkekte yoktur.
Bizdeki yalı çapkınları’nm en iyi bilineni «İzmir yalı çapkını» dır (Halycon smyrnensis). 27 santim uzunluÄŸundaki bu yalı çapkını’nın baÅŸ, boyun ve karın bölgesi kızıl kahverengi, sırtı, omuz tüyleri ve kuyruÄŸunun üst tarafı ise kobalt mavisi olup yeÅŸil parlaklık gösterir. Kuyruk sokumu ve kuyruk üstü tüyleri parlak bir mavidir. Gerdanı ve göğsü düz beyazdır. Ä°zmir yalı çapkını, gezici kuÅŸlardandır.
Türkiye’deki yalı çapkmları’ndan, «gri renkli yalı çapkını» (Ceryle rudis) kanatlarının ve kuyruÄŸunun daha uzun ve sivri olmasıyle öbür yalı çapkmları’ndan ayrılır. Siyahlı, beyazlı bir kuÅŸtur. UzunluÄŸu 25 - 26 santimdir.
Eski Yunanlıların yalı çapkınlarıyle ilgili bir efsaneleri vardı. Buna göre, yalı çapkınları okyanusun üzerinde yüzer bir yuva bina ederler, yumurtaların üzerinde kuluçkaya oturdukları süre zarfında hava sakin kalırdı. Bu efsanenin şüphesiz gerçekle ilgisi yoktur, zira yalı çapkınları ağaç kovuklarında veya su kıyılarında kendi kazdıkları deliklerin
içine yumurtlamaktadırlar. KuÅŸaklı yalı çapkını’nın, suyun epey uzağındaki dik bir bayırda açtığı tünel bazen 120 santim kadar olabiliri
Yalı çapkını başkaca bir yuva yapmaz. Tünelinin ucundaki yuvarlağımsı bir boşluğa sekiz kadar beyaz yumurta yumurtlar. Dişi tek başına kuluçkaya oturur, fakat erkeği bu süre boyunca ona yiyecek getirdikten hayka pisliğini uzağa taşır. 14-16 gün sonra yumurtadan çıkan yavrular, son derece çirkin yaratıklardır. Tamamıyle çıplak olduktan başka günlerce gözleri açılmaz. İrilikleri de farklıdır, öyle ki aynı yuvanın içinde birbirinden iki misli büyüklükte yalı çapkınlarına rastlanmıştır. Bu kuşlar yedikleri balıkların kılçıkla-rıyle pullarım topaklar halinde vücutlarından atarlar. Ana ile baba bol balık yedikleri ve yavrularına da balık getirdiklerine göre, kuluçka odasının etrafı bu gibi topaklarla doludur.

BİR gölün veya nehrin durgun kısmının yukarısında su yüzeyinden bazen 8 metre, bazen daha yüksekteki bir dala tünemiş «yalı çapkını», tehlikeden habersiz bir golyan balığının üzerine ok gibi dalmak için uygun anı bekler. Bir köpük bulutunun içinde gözden kaybolan kuş, çok geçmeden gagasında avı ile uçar halde meydana çıkar. Balıklara pusu kurmak için elverişli bir tünek bulamayınca, yalı çapkını suyun yukarısında uçar ve keskin görüşü sayesinde küçük balıkları gözüne kestirerek derhal üzerlerine dalar. Bu bakımdan yalı çapkınları, kuşlar dünyasının en usta balıkçıları arasında yer alırlar. Bir yalı çapkınının dalış yapıp da balık kapmadan dışarı çıkması, hemen hemen görülmemiştir denebilir.
«Gökkuzgunumsular» (Coraciiformes), takımının «gök-kuzgunlar» (Coraciae) denilen bu alttakımında yalı çapkınlarından baÅŸka «todi» ler, «motmot» lar, «gerçek gök-kuzgunlar», «çavuÅŸ kuÅŸları», «an kuÅŸları» ve «boynuzlu - gagalılar» da yer alır. ÇoÄŸunlukla bunlar tropikal kuÅŸak kuÅŸlarıdır, fakat Kuzey Amerika «kuÅŸaklı yalı çapkını» gibi tek tük birkaç tanesi kuzeysel enlemlere çıkarlar. Bu kuÅŸlar genel olarak parlak renklidir. Ä°rilik bakımından çok farklıdırlar: Todi’lerin çıt kuÅŸu kadar olmalarına karşılık, bazı boynuzlu - gagalılar, kartal kadar büyüktürler. Bütün bu kuÅŸlar topraktaki bir oyuÄŸun, bir aÄŸaç kovuÄŸunun, ya da bir duvardaki deliÄŸin içinde beyaz yumurtalar yumurtlarlar.